vrijdag, 15 januari 2021 20:33

Sommige zaken zijn niet onderhandelbaar

Geschreven door
G. vd Meulen, Nieuwsblad NOF, 13 november 2020 G. vd Meulen, Nieuwsblad NOF, 13 november 2020

Ruilen en ruilhandel zijn van alle tijden. Ook nu nog kan het goed van pas komen. Hoewel tegenwoordig bijna alles met ‘geld’ betaald wordt, zijn er in arme landen nog plaatsen waar men te weinig geld verdient voor de dagelijkse levensbehoeften en waar de ruilhandel een zeer belangrijke plaats inneemt. Hier is ruilen

dus een aanvulling op het normale inkomen.

Ruilhandel keert ook terug in geval van ‘hyperinflatie’. Wanneer het geld zeer snel in waarde daalt, verliezen de mensen hun vertrouwen in geld en accepteren ze het niet meer als betaalmiddel. Het voordeel van ruilhandel is dan dat de koper en verkoper zich geen zorgen hoeven te maken over de pijlsnel stijgende prijzen: dezelfde som geld kan morgen nog maar de helft zoveel waard zijn als vandaag, maar een kilo kolen die niet opgestookt wordt is de volgende dag nog steeds een kilo kolen.
Maar het belangrijkste is dat ruilen vooral duurzaam is en dus een belangrijk ecologisch aspect heeft. Er worden tegenwoordig nog steeds zogenaamde ‘swappingevenementen’ georganiseerd. Tijdens deze evenementen wordt er geen geld gebruikt. Iedereen brengt zijn goederen/kleren naar een dergelijke swapping-event en kan ze ruilen voor goederen/kleren van andere personen zonder enige tussenkomst van geld. Hiermee kunnen spullen nog lang blijven ‘rondstromen’ en is dat goed voor de portemonnee. Spullen hebben echter niet het eeuwige leven en moeten een keer worden afgedankt. Maar zelfs dan hoeven ze niet te eindigen als afval, maar kunnen alle onderdelen ervan aan een nieuw leven beginnen. Dat is het ultieme idee van circulariteit.

Circulariteit
In een circulaire economie worden de bouwstenen van een product dat aan het eind van zijn levenscyclus is gekomen weer als grondstof benut voor iets nieuws. In een ideale, geheel circulaire economie bestaat afval dus niet meer. Het idee is om de kringloop zo veel mogelijk te sluiten en verspilling en vervuiling zo veel mogelijk uit te bannen en schaarse grondstoffen te sparen. Daar heeft het milieu profijt van, maar ook de economie.
Gezien de hele planeet is dit belangrijk omdat hiermee de ‘ecologische voetafdruk’ wordt verkleind. Dat is letterlijk en figuurlijk geen luxe. Die afdruk is de hoeveelheid aardoppervlak die in totaal nodig is als iedereen in de wereld jouw consumptie- en afvalpatroon zou hebben. Als die 1 is, is alles precies in balans en is er 1 aarde nodig. Helaas is de realiteit anders.
Veel landen zitten namelijk boven de 1. De V.S. scoren bijvoorbeeld maar liefst 4. Met andere woorden, als iedereen op aarde de Amerikaanse leefstijl zou hebben, dan is daar maar liefst vier keer een aarde voor nodig voor consumptie en afval.
Maar dat kan helemaal niet. Dat wil zeggen dat de gemiddelde Amerikaan ecologisch gezien heel ver boven zijn stand leeft. Vroeg of laat moet dit getal drastisch omlaag en ondertussen moet er noodzakelijk worden ingeteerd op de eindige voorraad grondstoffen. Dat dat niet eindeloos kan doorgaan zal iedereen snappen.

Huidig systeem
In onze maatschappij is het kapitalistische model nog altijd dominant. In dat model worden zelfs producten ontwikkeld met ingeplande ontwerpfouten. Hoe absurd dit ook is, die moeten er ondertussen voor zorgen dat de consumenten om de zoveel maanden of jaren verplicht worden een nieuw product aan te schaffen. Hoe beter het product gerepareerd kan worden, hoe minder de fabrikant er aan kan verdienen. Op die manier blijft de (groei)economie draaien en kunnen productiebedrijven hun winstmarges veilig stellen.
In andere woorden: in ons huidige systeem van consumptiekapitalisme valt er aan duurzame en circulaire producten geen cent te verdienen. Dat kan en moet anders. Het is natuurlijk mooi dat er fabrikanten zijn die hun merkproducten inzamelen, opknappen en weer verkopen. Maar het is niet voldoende. Als ze dit namelijk inderdaad alleen maar voor hun eigen producten doen, blijft de circulariteit hierdoor beperkt en het is juist de bedoeling om dit steeds meer uit te breiden. Die uitbreiding zou net zolang moe- ten doorgaan totdat het héle systeem van productie en consumptie draait op circulaire basis.

Natuurlijk ideaal
Het holisme doelt op de totaliteit, het geheel, letterlijk ‘het heilige’. De natuur is te zien als een holistisch systeem, in de ecologie van de aarde hangt alles met elkaar samen en beïnvloedt elkaar. De natuur zèlf is circulair. Zij kan daarom worden gezien als een model waarvan je mag leren: een zaadje groeit in de grond uit tot een boom die uiteindelijk vergaat en weer deel wordt van de grond waarin nieuwe bomen kunnen groeien – maar één boom afzonderlijk kan dit natuurlijk niet bewerkstelligen.
Die is immers afhankelijk van een overvloedige en voortdurende interactie van veel levenscycli, van schimmels en insecten tot regen en zonneschijn. En het is de interactie tussen al deze cycli die het zichzelf vernieuwende ecosysteem van het bos creëert. Circulariteit kun je daarom niet in je eentje realiseren. Als een onderdeel circulair wordt, moet de rest waarmee het samenhangt ook meedoen.
Zo heeft circulariteit bijvoorbeeld grote gevolgen voor hoe producten voortaan moeten worden ontworpen. Het ontwerp zou namelijk zo moeten zijn dat producten langer meegaan, eenvoudig hersteld of hermaakt kunnen worden en aan het einde van hun levensduur simpel ontmanteld en efficiënt hergebruikt kunnen worden. Dat is ecodesign.
Ook de maakindustrie zal hierdoor dus drastisch veranderen. Hèt grote voordeel is dat afval zo goed als niet meer aan de orde is. In plaats van dat complete producten op een afvalberg belanden, kunnen de onderdelen ervan als het ware blijven ‘voortbestaan’ en worden opgenomen in nieuwe productcycli. Zo kan materie eindeloos blijven rondstromen zonder te eindigen als afval.

Wat gebeurt er al?
Gelukkig wordt op verschillende niveaus aan circulariteit gewerkt, niet in de laatste plaats omdat er grote economische belangen mee gemoeid zijn. Er kan immers potentieel voor een enorm bedrag worden bespaard op kosten van grondstoffen omdat circulariteit efficiënt is en er minder grondstoffen nodig zijn. Bovendien kunnen er veel nieuwe banen worden gecreëerd. Voor de EU liggen er verschillende concrete ambities voor het werken aan een circulaire economie en zijn er duurzame ontwikkelingsdoelen gesteld. In Nederland is een rijksbrede visie opgesteld. Onze overheid is er inmiddels druk mee en geeft tientallen miljoenen aan subsidies uit aan initiatieven die zich bezighouden met recycling.
De weg is nog lang. En de tijd krap. Daarom heeft het ministerie van infrastructuur en waterstaat in 2019 ‘Het Versnellingshuis’ opgericht. Het helpt het bedrijfsleven, niet alleen met kennis, maar ook met praktische ondersteuning en handige tools. De doelstelling van de Nederlandse overheid is om in 2050 volledig circulair te zijn.
In Friesland is ‘Circulair Friesland’ vastbesloten om van deze provincie de meest circulaire regio in 2025 te maken en een voorbeeld te zijn voor de volgende generatie. In 2030 moet de provincie zelfs 100% circulair zijn. Samenwerking is daartoe noodzakelijk. Tussen bedrijven, gemeenten, de provincie, kennisinstellingen, maatschappelijke instellingen en andere organisaties die zich actief willen inzetten om een circulaire economie te realiseren.

Toekomst
Er is zeker nog een weg te gaan. Zo zijn er aan de vergadertafels nog altijd mensen die de milieubelastende industrie vertegenwoordigen. Zij komen meer op voor hun eigen belang dan voor dat van toekomstig Nederland. Maar sommige zaken zijn niet onderhandelbaar. Daartoe behoren ook milieu en duurzaamheid. Die moeten we zien te garanderen. En daarmee ook onze toekomst.

George van der Meulen (docent economie)


Bron: Nieuwsblad Noordoost-Friesland, 13 november 2020
Foto: Lucas Talab